O‘zbekiston Respublikasida uzoqdan ishlash: 2025 yil holatiga ko‘ra xodimlarning mehnat huquqlari qanday himoyalangan?
Sevimlilar

O‘zbekiston Respublikasida uzoqdan ishlash: 2025 yil holatiga ko‘ra xodimlarning mehnat huquqlari qanday himoyalangan?

1
0
79
O‘zbekiston Respublikasida uzoqdan ishlash: 2025 yil holatiga ko‘ra xodimlarning mehnat huquqlari qanday himoyalangan?

Uzoqdan ishlash O‘zbekistonda tobora keng tarqalmoqda. Ammo xodimlar qanday huquqlarga ega? Ish beruvchi qanday majburiyatlarni bajarishi kerak? Huquqlaringiz buzilgan taqdirda qanday himoya qilish mumkin? Bu savollarga javoblarni batafsil maqolamizda o‘qing.

Kirish

Uzoqdan ishlash (remote work) O‘zbekistonda so‘nggi yillarda keng tarqalgan ish shaklidan biri bo‘lib qoldi. Pandemiya davrida shu usulda ishlash ko‘paygan bo‘lsa-da, bugungi kunda ko‘plab sohalarda, shu jumladan ta’lim, buxgalteriya, tibbiyot, moliya, marketing va hatto davlat boshqaruvi tizimlarida ham uzoqdan ishlash keng tarqalgan.

Biroq, uzoqdan ishlayotgan xodimlar huquqlari to‘g‘risidagi qonuniy savollar o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. Mehnat kodeksi ushbu holatga qanday munosabatda? Ish beruvchi xodimga qanday majburiyatlar yuklaydi? Uzoqdan ishlashda qanday qonuniy himoya mavjud?

O‘zbekiston Respublikasida uzoqdan ishlash bozori qanday rivojlanmoqda?

Davlat statistikasiga ko‘ra:

  • 2023 yilga kelib, O‘zbekistonda uzoqdan ishlayotgan xodimlarning soni 2 milliondan ortiq bo‘lib, bu jami ishchi kuchining 5% ni tashkil etadi.
  • 2020–2021 yillaridagi pandemiya davrida uzoqdan ishlashning ulushi 20–25% ga yetgan edi.
  • 2025 yil boshiga kelib, IT va marketing sohalaridagi ishlarning 30% dan ortig‘i uzoqdan ishlash imkoniyatini taklif qiladi.
  • Yaqinda o‘tkazilgan so‘rovda, 65% xodimlar uzoqdan ishlashni afzal ko‘rishini bildirdi.

Mehnat kodeksi va uzoqdan ishlash

O‘zbekiston Respublikasida uzoqdan ishlashning asosiy qonuniy asoslari Mehnat kodeksi va 2021 yilgi o‘zgarishlardir. Ushbu o‘zgarishlar, uzoqdan ishlashni qonuniy tartibga solish va xodimlarning huquqlarini yanada mustahkamlashga qaratilgan.

Asosiy tushunchalar:

  • Uzoqdan ishlash — xodimning ofisdan tashqarida, masofadan turib ishlashi.
  • Doimiy uzoqdan ishlash — xodim doimiy ravishda masofadan ishlaydi.
  • Vaqtinchalik uzoqdan ishlash — masalan, kasallik, ta’til yoki boshqa sabablarga ko‘ra vaqtinchalik masofadan ishlash.
  • Gibrid model — ofisda va uzoqdan ishlashning kombinatsiyasi.

Ushbu tushunchalar Mehnat kodeksining 49.1-bobida belgilangan bo‘lib, 2021 yilda kiritilgan o‘zgartirishlar uzoqdan ishlashni yanada osonlashtirdi.

Uzoqdan ishlayotgan xodimlarning huquqlari

Uzoqdan ishlayotgan xodimlarning huquqlari oddiy ofis xodimlarining huquqlari bilan bir xil:

  • Rasmiy ishga qabul qilish va mehnat kitobchasi yozilishi;
  • Oylik maosh vaqti-vaqti bilan to‘lanishi;
  • Ta’til, kasallik uchun nafaqalar, dekret nafaqasi;
  • Lichnoy uskunalar (kompyuter, internet, telefon) uchun kompensatsiya;
  • Ish vaqti va dam olish vaqti belgilanishi;
  • Shaxsiy hayotni himoya qilish va ma’lumotlar maxfiyligini ta’minlash.

Ish beruvchi quyidagilarni amalga oshira olmaydi:

  • Xodimning shaxsiy ishlarini ofis soatidan tashqari vaqt davomida nazorat qilish;
  • Xodimdan 24/7 onlayn bo‘lishni talab qilish;
  • Xodimning maoshini faqat masofadan ishlashni hisobga olib kamaytirish.

Uzoqdan ishlayotgan ish beruvchining majburiyatlari

Uzoqdan ishlashni tashkil etayotgan ish beruvchi quyidagi majburiyatlarga ega:

  • Mehnat shartnomasi yoki qo‘shimcha kelishuvni tuzish;
  • Xodimni korporativ tizimlarga, VPN va xavfsiz aloqa kanallariga kirishni ta’minlash;
  • Aloqa qoidalarini o‘rnatish (pochta, messenjerlar, video aloqa);
  • Texnik vositalarni taqdim etish yoki xodimning shaxsiy uskunalarini ishlatish uchun kompensatsiya berish;
  • Hisobot va ish jarayonlarini nazorat qilish tartiblarini belgilash.

Bularning barchasi yozma ravishda rasmiylashtirilishi kerak, aks holda xodim o‘z huquqlarini himoya qilishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin.

Shartnoma tarkibi qanday bo‘lishi kerak?

Xodim o‘z huquqlarini himoya qilish uchun quyidagi shartlarni shartnomada tekshirib ko‘rishi zarur:

  • Ish vaqti va dam olish vaqti (soatlar, dam olish kunlari, tanaffuslar);
  • Nazorat usullari (ish vaqtini hisoblash, video aloqa, hisobot berish);
  • Ishlatiladigan aloqa kanallari;
  • Internet, elektr energiyasi, uskunalarning amortizatsiyasiga kompensatsiya berish;
  • Mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha majburiyatlar;
  • Har ikki tomonning javobgarligi.

Agar ish beruvchi shartnomani tuzishni rad etsa, bu shartnoma bo‘lmaganligini anglatadi va xodimning huquqlari kafolatlanmasligi mumkin.

Xodimlar uchun amaliy qo‘llanma

1-qadam: Shartnomani imzolash

Uzoqdan ishlashga kirishishdan oldin rasmiy hujjatni imzolashga harakat qiling, unda barcha shartlar belgilangan bo‘lishi kerak.

2-qadam: Yozishmalarni saqlash

Ishga oid barcha yozishmalarni (pochta, messenjerlar, ishda bajarilgan ishlar haqidagi hisobotlar) saqlang, ular kelgusida nizolarni hal qilishda yordam beradi.

3-qadam: Ish vaqtini hisoblash

Ish vaqtini belgilash uchun Google Calendar, Notion yoki Excel kabi vositalardan foydalaning.

4-qadam: Chegaralarni saqlash

Ishdan tashqari soatlarda ishlashni faqat qo‘shimcha maosh yoki imtiyozlar evaziga qabul qiling.

5-qadam: Huquqlar buzilgan taqdirda murojaat qiling

Agar maosh to‘lanmasa, ko‘p ishlatilsa yoki ishdan bo‘shatish bilan tahdid qilinsa, mehnat inspektsiyasi yoki sudga murojaat qiling.

Huquqlar buzilganida qayerga murojaat qilish kerak?

Tashkilot Vazifalar Aloqa
Mehnat inspektsiyasi Shikoyatlarni ko‘rib chiqish, ish beruvchilarni tekshirish onlayninspeksiya.uz
Prokuratura Qonunlar ustidan nazorat, fuqarolar huquqlarini himoya qilish genproc.uz
Sud Mehnat nizolarini hal qilish, maoshni undirish Mahalliy sud
Kasaba uyushmalari Oldindan nizolarni hal qilish, maslahatlar Kasaba uyushmasi orqali

Kelajakdagi istiqbollar

2030 yilgacha bo‘lgan prognozlar:

  • Katta shaharlar bo‘yicha uzoqdan ishlash vakansiyalarining o‘sishi 25–30% ga yetadi;
  • Gibrid ishlash modelining keng tarqalishi;
  • Ish jarayonini avtomatlashtirish va samaradorlikni baholash tizimlarining rivojlanishi;
  • Sun’iy intellektning vazifalarni taqsimlash va vaqtni hisoblashdagi roli;
  • Uzoqdan ishlashni tartibga soluvchi qonunlarni kuchaytirish.

HH.uz (2024) so‘rovi:

  • 68% xodimlar uzoqdan ishlashni afzal ko‘rishadi;
  • 41% yangi ishni uzoqdan ishlash imkoniyatiga ega bo‘lsa, ish o‘zgartirishga tayyor;
  • 74% uzoqdan ishlash samaradorligini yuqori deb hisoblashadi.

Ish beruvchi uchun tavsiyalar

Nima qilish kerak Nima qilish mumkin emas
Rasmiy shartnomalar tuzish Ish vaqtidan ortiq ishlashni talab qilish
Xodimning xarajatlarini kompensatsiya qilish Xodimning shaxsiy hayotini nazorat qilish
Ma’lumotlarning xavfsizligini ta’minlash «Chatda faol bo‘lmaslik» bilan ishdan bo‘shatish
Ish vaqti aniq belgilanishi Dam olish vaqti cheklanmasligi
Xodimning chegaralariga hurmat bilan yondashish Psixologik bosim o‘tkazish

Xulosa

Uzoqdan ishlash — bu nafaqat vaqtinchalik yechim, balki mehnat bozorining yangi normalari. O‘zbekistonda millionlab xodimlar uchun bu metod nafaqat qulay, balki samarali ishlash imkonini taqdim etmoqda. Lekin, bu shartlar va huquqlarni yozma ravishda belgilashni, rasmiy ravishda tasdiqlashni va barcha normativ-huquqiy talablarni bajargan holda amalga oshirish kerak.

Shu bilan birga, ish beruvchilar va xodimlar o‘rtasidagi mehnat munosabatlari tartibga solingan va qonuniy bo‘lganda, uzoqdan ishlash samarali va uzoq muddatli bo‘ladi.

Foydali ma'lumot

Barcha maqolalarga

Korporativ ulushlarni bo‘lishdagi huquqiy xatarlar

Biznes hamkorlik – ko‘pincha katta muvaffaqiyatlar sari yo‘l ochadi. Ammo har qanday hamkorlik kabi, u ham o‘z nihoyasiga yetishi mumkin. Va aynan shu nuqtada, ba’zan eng nozik, ba’zan esa eng ziddiyatli masalalar yuzaga keladi: korporativ ulushlarni bo‘lishdagi huquqiy xatarlar. Bu mavzu, ayniqsa O‘zbekistondagi korxona hissadorlari va investorlar uchun juda muhim, chunki noto‘g‘ri yoki e’tiborsiz yondashuv […]

0
0
6

Sug‘urta kompaniyasi to‘lovdan bosh tortganda

Oh, naqadar yoqimsiz holat! Siz har oy yoki yil davomida sug‘urta mukofotlarini o‘z vaqtida to‘lab turasiz, xotirjamlik va kutilmagan vaziyatlarda himoya hissini tuyasiz. Ammo kutilmaganda biror hodisa yuz beradi, siz sug‘urta hodisasini rasmiylashtirasiz va… sug‘urta kompaniyasi to‘lovdan bosh tortadi. Bu hissiyotni tasavvur qilish qiyin emas: g‘azab, umidsizlik va «endi nima qilishim kerak?» degan savol. Tashvishlanmang, […]

0
0
2

O‘zbekiston fuqaroligini olish tartibi

Dunyoda o’z o’rningizni topish, yangi imkoniyatlar eshigini ochish va chinakamiga o’zingizni uyda his qilish – bularning bari ko’pincha siz yashayotgan mamlakat fuqaroligini olish bilan chambarchas bog’liq. O’zbekiston, go’zal tabiati, boy madaniyati va tez rivojlanayotgan iqtisodiyoti bilan ko’plab chet elliklar va migrantlar uchun jozibador maskan bo’lib kelmoqda. Agar siz ham shu go’zal diyorning to’laqonli fuqarosi bo’lishni […]

0
0
7

Sanoat chiqindilari bo‘yicha ekologik da’vo

O‘zbekistonda yirik ishlab chiqarish korxonalari uchun atrof-muhitni muhofaza qilish masalasi bugungi kunda har qachongidan ham dolzarb. Jamiyatning ekologik ongining oshishi, qonunchilikning kuchayishi va xalqaro standartlarga intilish fonida, korxonalarning sanoat chiqindilarini boshqarishdagi mas’uliyati keskin ortmoqda. Shu sababli, «Sanoat chiqindilari bo‘yicha ekologik da’vo» mavzusi har bir mas’uliyatli korxona rahbari uchun chuqur o‘rganilishi lozim bo‘lgan fundamental masaladir. Ushbu […]

0
0
5

Bank kafolat xatining yuridik kuchi

O‘zbekiston iqtisodiyotining jadal rivojlanishi, savdo aloqalarining kengayishi va xalqaro bozorga integratsiya jarayonlari tadbirkorlar, ayniqsa sotuvchilar va importchilar oldiga yangi imkoniyatlar bilan birga qator mas’uliyat va xatarlarni ham qo‘ymoqda. Bitimlarning ishonchliligi, to‘lovlarning o‘z vaqtida amalga oshirilishi har qanday savdo jarayonining asosini tashkil etadi. Afsuski, shartnomaviy majburiyatlarning bajarilmasligi, moliyaviy nizolar kabi holatlar tez-tez uchrab turadi, bu esa […]

0
0
4

Ekologik qonunbuzarlik uchun jarimalar

O‘zbekiston — go‘zal va betakror tabiatga ega mamlakat. Uning adirlari, vodilari, daryolari va ko‘llari bizning farovonligimiz, sog‘ligimiz va kelajagimiz garovidir. Biroq, zamonaviy rivojlanish sharoitida atrof-muhitga bo‘lgan ta’sirimiz tobora ortib bormoqda. Ayniqsa, fermerlar va ishlab chiqaruvchilar kabi xo‘jalik subyektlari uchun ekologik me’yorlarga rioya qilish nafaqat ijtimoiy mas’uliyat, balki qonuniy majburiyat hamdir. Bugungi kunda ekologik qonunbuzarlik uchun […]

0
0
7

Bank kreditini muddatidan oldin yopish bo‘yicha nizolar

Hayotimizda kutilmagan vaziyatlar tez-tez uchrab turadi. Bugun moliyaviy ahvolingiz og‘ir bo‘lishi mumkin, ertaga esa kutilmagan daromad manbai paydo bo‘lib, qarzlaringizdan xalos bo‘lishni istaysiz. Ayniqsa, bankdan olingan kreditni muddatidan oldin yopish istagi ko’pchilikda paydo bo’ladi, chunki bu foiz xarajatlarini tejashning ajoyib yo’li bo’lib tuyuladi. Ammo amaliyotda Bank kreditini muddatidan oldin yopish bo‘yicha nizolar tez-tez yuzaga keladi. […]

0
0
3

Fermer xo‘jaligi yeridan foydalanish nizolari

O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi — mamlakatimiz iqtisodiyotining suyanchi, fermerlarimiz esa uning jon tomiri. Yer — sizning eng qimmatli boyligingiz, tirikchiligingiz va kelajagingiz poydevoridir. Ammo, afsuski, yer bilan bog‘liq muammolar, ayniqsa, fermer xo‘jaligi yeridan foydalanish nizolari ko‘pincha qishloq ahlining tinchini buzadi. Bunday nizolar nafaqat moliyaviy yo‘qotishlarga, balki asabiy tanglik va hatto uzoq yillik dushmanliklarga ham sabab bo‘lishi […]

0
0
4

Sud hukmini ijro etish bosqichlari

Sud zalida hukm o‘qilganda, bir taraf uchun yengillik, ikkinchi taraf uchun esa umidsizlik hissi paydo bo‘lishi mumkin. Lekin ko‘pchilik uchun sud qarori qabul qilingandan keyingi eng muhim bosqich — uning amaliy ijrosi ekanligini unutmaslik kerak. Zero, qog‘ozdagi g‘alaba hayotiy natijalarga aylanishi uchun u ijro etilishi shart. Aynan shu nuqtada «Sud hukmini ijro etish bosqichlari» nafaqat […]

0
0
2

Qarzni Undirish: O’zbekistonda Qarzni Qanday Qaytarish Mumkin?

Qarzni undirish — bu qarz beruvchi va qarz oluvchi o’rtasida kelishilgan to’lovni amalga oshirish uchun bir qator huquqiy amallarni bajarishni anglatadi. O’zbekistonda qarzni qaytarish jarayoni ko’plab yuridik qadamlarni talab qiladi, ammo ba’zi hollarda bu jarayonni huquqiy xizmatlar yordamida emas, balki o’zingiz ham amalga oshirishingiz mumkin. Bu maqolada biz qarzni undirish jarayonini bosqichma-bosqich qanday amalga oshirish […]

0
0
215

Ko‘chmas mulk oldi-sotdi nizolari

Uy sotib olish yoki sotish – bu har bir inson hayotidagi muhim, baxtli va ko‘pincha hayajonli voqeadir. Ko‘pchilik uchun bu katta investitsiya, orzular ro‘yobi, ba’zilar uchun esa yangi imkoniyatlar eshigi. Ammo afsuski, bu jarayon har doim ham silliq kechmaydi. Ba’zida xaridor va sotuvchi o‘rtasida kutilmagan kelishmovchiliklar, tushunmovchiliklar, hatto jiddiy muammolar – ya’ni Ko‘chmas mulk oldi-sotdi […]

0
0
6

Xorij bilan tuzilgan shartnoma nizolari

O’zbekistonning jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi tobora kuchayib borayotgan bir davrda, eksport-import operatsiyalari bilan shug’ullanuvchi tadbirkorlarimiz uchun yangi imkoniyatlar eshiklari ochilmoqda. Ammo bu kengayayotgan bozorlar bilan birga, o’ziga xos murakkabliklar ham paydo bo’ladi. Xususan, xorij bilan tuzilgan shartnoma nizolari ko’plab biznes egalari duch keladigan jiddiy muammolardan biridir. Xalqaro savdoda yuzaga keladigan kelishmovchiliklar, tushunmovchiliklar yoki shartnoma shartlarining bajarilmasligi […]

0
0
4
Barcha maqolalarga