O‘zbekiston Respublikasida uzoqdan ishlash: 2025 yil holatiga ko‘ra xodimlarning mehnat huquqlari qanday himoyalangan?
Sevimlilar

O‘zbekiston Respublikasida uzoqdan ishlash: 2025 yil holatiga ko‘ra xodimlarning mehnat huquqlari qanday himoyalangan?

1
0
79
O‘zbekiston Respublikasida uzoqdan ishlash: 2025 yil holatiga ko‘ra xodimlarning mehnat huquqlari qanday himoyalangan?

Uzoqdan ishlash O‘zbekistonda tobora keng tarqalmoqda. Ammo xodimlar qanday huquqlarga ega? Ish beruvchi qanday majburiyatlarni bajarishi kerak? Huquqlaringiz buzilgan taqdirda qanday himoya qilish mumkin? Bu savollarga javoblarni batafsil maqolamizda o‘qing.

Kirish

Uzoqdan ishlash (remote work) O‘zbekistonda so‘nggi yillarda keng tarqalgan ish shaklidan biri bo‘lib qoldi. Pandemiya davrida shu usulda ishlash ko‘paygan bo‘lsa-da, bugungi kunda ko‘plab sohalarda, shu jumladan ta’lim, buxgalteriya, tibbiyot, moliya, marketing va hatto davlat boshqaruvi tizimlarida ham uzoqdan ishlash keng tarqalgan.

Biroq, uzoqdan ishlayotgan xodimlar huquqlari to‘g‘risidagi qonuniy savollar o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. Mehnat kodeksi ushbu holatga qanday munosabatda? Ish beruvchi xodimga qanday majburiyatlar yuklaydi? Uzoqdan ishlashda qanday qonuniy himoya mavjud?

O‘zbekiston Respublikasida uzoqdan ishlash bozori qanday rivojlanmoqda?

Davlat statistikasiga ko‘ra:

  • 2023 yilga kelib, O‘zbekistonda uzoqdan ishlayotgan xodimlarning soni 2 milliondan ortiq bo‘lib, bu jami ishchi kuchining 5% ni tashkil etadi.
  • 2020–2021 yillaridagi pandemiya davrida uzoqdan ishlashning ulushi 20–25% ga yetgan edi.
  • 2025 yil boshiga kelib, IT va marketing sohalaridagi ishlarning 30% dan ortig‘i uzoqdan ishlash imkoniyatini taklif qiladi.
  • Yaqinda o‘tkazilgan so‘rovda, 65% xodimlar uzoqdan ishlashni afzal ko‘rishini bildirdi.

Mehnat kodeksi va uzoqdan ishlash

O‘zbekiston Respublikasida uzoqdan ishlashning asosiy qonuniy asoslari Mehnat kodeksi va 2021 yilgi o‘zgarishlardir. Ushbu o‘zgarishlar, uzoqdan ishlashni qonuniy tartibga solish va xodimlarning huquqlarini yanada mustahkamlashga qaratilgan.

Asosiy tushunchalar:

  • Uzoqdan ishlash — xodimning ofisdan tashqarida, masofadan turib ishlashi.
  • Doimiy uzoqdan ishlash — xodim doimiy ravishda masofadan ishlaydi.
  • Vaqtinchalik uzoqdan ishlash — masalan, kasallik, ta’til yoki boshqa sabablarga ko‘ra vaqtinchalik masofadan ishlash.
  • Gibrid model — ofisda va uzoqdan ishlashning kombinatsiyasi.

Ushbu tushunchalar Mehnat kodeksining 49.1-bobida belgilangan bo‘lib, 2021 yilda kiritilgan o‘zgartirishlar uzoqdan ishlashni yanada osonlashtirdi.

Uzoqdan ishlayotgan xodimlarning huquqlari

Uzoqdan ishlayotgan xodimlarning huquqlari oddiy ofis xodimlarining huquqlari bilan bir xil:

  • Rasmiy ishga qabul qilish va mehnat kitobchasi yozilishi;
  • Oylik maosh vaqti-vaqti bilan to‘lanishi;
  • Ta’til, kasallik uchun nafaqalar, dekret nafaqasi;
  • Lichnoy uskunalar (kompyuter, internet, telefon) uchun kompensatsiya;
  • Ish vaqti va dam olish vaqti belgilanishi;
  • Shaxsiy hayotni himoya qilish va ma’lumotlar maxfiyligini ta’minlash.

Ish beruvchi quyidagilarni amalga oshira olmaydi:

  • Xodimning shaxsiy ishlarini ofis soatidan tashqari vaqt davomida nazorat qilish;
  • Xodimdan 24/7 onlayn bo‘lishni talab qilish;
  • Xodimning maoshini faqat masofadan ishlashni hisobga olib kamaytirish.

Uzoqdan ishlayotgan ish beruvchining majburiyatlari

Uzoqdan ishlashni tashkil etayotgan ish beruvchi quyidagi majburiyatlarga ega:

  • Mehnat shartnomasi yoki qo‘shimcha kelishuvni tuzish;
  • Xodimni korporativ tizimlarga, VPN va xavfsiz aloqa kanallariga kirishni ta’minlash;
  • Aloqa qoidalarini o‘rnatish (pochta, messenjerlar, video aloqa);
  • Texnik vositalarni taqdim etish yoki xodimning shaxsiy uskunalarini ishlatish uchun kompensatsiya berish;
  • Hisobot va ish jarayonlarini nazorat qilish tartiblarini belgilash.

Bularning barchasi yozma ravishda rasmiylashtirilishi kerak, aks holda xodim o‘z huquqlarini himoya qilishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin.

Shartnoma tarkibi qanday bo‘lishi kerak?

Xodim o‘z huquqlarini himoya qilish uchun quyidagi shartlarni shartnomada tekshirib ko‘rishi zarur:

  • Ish vaqti va dam olish vaqti (soatlar, dam olish kunlari, tanaffuslar);
  • Nazorat usullari (ish vaqtini hisoblash, video aloqa, hisobot berish);
  • Ishlatiladigan aloqa kanallari;
  • Internet, elektr energiyasi, uskunalarning amortizatsiyasiga kompensatsiya berish;
  • Mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha majburiyatlar;
  • Har ikki tomonning javobgarligi.

Agar ish beruvchi shartnomani tuzishni rad etsa, bu shartnoma bo‘lmaganligini anglatadi va xodimning huquqlari kafolatlanmasligi mumkin.

Xodimlar uchun amaliy qo‘llanma

1-qadam: Shartnomani imzolash

Uzoqdan ishlashga kirishishdan oldin rasmiy hujjatni imzolashga harakat qiling, unda barcha shartlar belgilangan bo‘lishi kerak.

2-qadam: Yozishmalarni saqlash

Ishga oid barcha yozishmalarni (pochta, messenjerlar, ishda bajarilgan ishlar haqidagi hisobotlar) saqlang, ular kelgusida nizolarni hal qilishda yordam beradi.

3-qadam: Ish vaqtini hisoblash

Ish vaqtini belgilash uchun Google Calendar, Notion yoki Excel kabi vositalardan foydalaning.

4-qadam: Chegaralarni saqlash

Ishdan tashqari soatlarda ishlashni faqat qo‘shimcha maosh yoki imtiyozlar evaziga qabul qiling.

5-qadam: Huquqlar buzilgan taqdirda murojaat qiling

Agar maosh to‘lanmasa, ko‘p ishlatilsa yoki ishdan bo‘shatish bilan tahdid qilinsa, mehnat inspektsiyasi yoki sudga murojaat qiling.

Huquqlar buzilganida qayerga murojaat qilish kerak?

Tashkilot Vazifalar Aloqa
Mehnat inspektsiyasi Shikoyatlarni ko‘rib chiqish, ish beruvchilarni tekshirish onlayninspeksiya.uz
Prokuratura Qonunlar ustidan nazorat, fuqarolar huquqlarini himoya qilish genproc.uz
Sud Mehnat nizolarini hal qilish, maoshni undirish Mahalliy sud
Kasaba uyushmalari Oldindan nizolarni hal qilish, maslahatlar Kasaba uyushmasi orqali

Kelajakdagi istiqbollar

2030 yilgacha bo‘lgan prognozlar:

  • Katta shaharlar bo‘yicha uzoqdan ishlash vakansiyalarining o‘sishi 25–30% ga yetadi;
  • Gibrid ishlash modelining keng tarqalishi;
  • Ish jarayonini avtomatlashtirish va samaradorlikni baholash tizimlarining rivojlanishi;
  • Sun’iy intellektning vazifalarni taqsimlash va vaqtni hisoblashdagi roli;
  • Uzoqdan ishlashni tartibga soluvchi qonunlarni kuchaytirish.

HH.uz (2024) so‘rovi:

  • 68% xodimlar uzoqdan ishlashni afzal ko‘rishadi;
  • 41% yangi ishni uzoqdan ishlash imkoniyatiga ega bo‘lsa, ish o‘zgartirishga tayyor;
  • 74% uzoqdan ishlash samaradorligini yuqori deb hisoblashadi.

Ish beruvchi uchun tavsiyalar

Nima qilish kerak Nima qilish mumkin emas
Rasmiy shartnomalar tuzish Ish vaqtidan ortiq ishlashni talab qilish
Xodimning xarajatlarini kompensatsiya qilish Xodimning shaxsiy hayotini nazorat qilish
Ma’lumotlarning xavfsizligini ta’minlash «Chatda faol bo‘lmaslik» bilan ishdan bo‘shatish
Ish vaqti aniq belgilanishi Dam olish vaqti cheklanmasligi
Xodimning chegaralariga hurmat bilan yondashish Psixologik bosim o‘tkazish

Xulosa

Uzoqdan ishlash — bu nafaqat vaqtinchalik yechim, balki mehnat bozorining yangi normalari. O‘zbekistonda millionlab xodimlar uchun bu metod nafaqat qulay, balki samarali ishlash imkonini taqdim etmoqda. Lekin, bu shartlar va huquqlarni yozma ravishda belgilashni, rasmiy ravishda tasdiqlashni va barcha normativ-huquqiy talablarni bajargan holda amalga oshirish kerak.

Shu bilan birga, ish beruvchilar va xodimlar o‘rtasidagi mehnat munosabatlari tartibga solingan va qonuniy bo‘lganda, uzoqdan ishlash samarali va uzoq muddatli bo‘ladi.

Foydali ma'lumot

Barcha maqolalarga

Ma’muriy shikoyat arizasini to‘g‘ri rasmiylashtirish

O‘zbekistonda davlat organlari yoki mansabdor shaxslarning harakatlari (harakatsizligi) yoki qarorlaridan norozimisiz? Ishbilarmonlik faoliyatingizga to‘sqinlik qilyaptimi yoki fuqarolik huquqlaringiz poymol bo‘layotgandek tuyulyaptimi? Unda siz yolg‘iz emassiz. O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy sud ishlarini yuritish to‘g‘risidagi kodeksi har bir fuqaro va tadbirkorga o‘z huquqlarini himoya qilish uchun kuchli vosita – ma’muriy shikoyat berish imkoniyatini beradi. Ammo ushbu vosita faqatgina […]

0
0
11

Ish joyidagi diskriminatsiyaga qarshi himoya

Har bir inson o’z mehnati uchun qadr-qimmatga ega bo’lishi va teng imkoniyatlardan foydalanishi kerak. Afsuski, bugungi kunda ham ish joyida diskriminatsiya – kamsitish holatlari uchrab turadi. Bu ayniqsa migrant ishchilar va ayollar kabi zaif guruhlarga taalluqli bo’lib, ularning huquqlari ko’pincha poymol etiladi. Ish joyidagi diskriminatsiyaga qarshi himoya mexanizmlarini bilish har birimiz uchun muhim. Chunki faqatgina […]

0
0
5

Mualliflik huquqini buzganlarga nisbatan choralar

Zamonaviy dunyoda ijodiy mehnat va intellektual mulkning qadri beqiyos. Kontent yaratuvchilar, dasturchilar, dizaynerlar va barcha IT mutaxassislari o‘z g‘oyalari va mehnat mahsullarini himoya qilishga intiladi. Biroq, afsuski, o‘zgalar mehnatini o‘g‘irlash yoki ruxsatsiz foydalanish holatlari tobora ko‘payib bormoqda. Bunday paytda har bir ijodkor o‘z huquqlarini bilishi va himoya qila olishi shart. Aynan shu sababdan O‘zbekistonda mualliflik […]

0
0
4

Sud hukmini ijro etish bosqichlari

Sud zalida hukm o‘qilganda, bir taraf uchun yengillik, ikkinchi taraf uchun esa umidsizlik hissi paydo bo‘lishi mumkin. Lekin ko‘pchilik uchun sud qarori qabul qilingandan keyingi eng muhim bosqich — uning amaliy ijrosi ekanligini unutmaslik kerak. Zero, qog‘ozdagi g‘alaba hayotiy natijalarga aylanishi uchun u ijro etilishi shart. Aynan shu nuqtada «Sud hukmini ijro etish bosqichlari» nafaqat […]

0
0
2

Xorij bilan tuzilgan shartnoma nizolari

O’zbekistonning jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi tobora kuchayib borayotgan bir davrda, eksport-import operatsiyalari bilan shug’ullanuvchi tadbirkorlarimiz uchun yangi imkoniyatlar eshiklari ochilmoqda. Ammo bu kengayayotgan bozorlar bilan birga, o’ziga xos murakkabliklar ham paydo bo’ladi. Xususan, xorij bilan tuzilgan shartnoma nizolari ko’plab biznes egalari duch keladigan jiddiy muammolardan biridir. Xalqaro savdoda yuzaga keladigan kelishmovchiliklar, tushunmovchiliklar yoki shartnoma shartlarining bajarilmasligi […]

0
0
4

Brend nomini rasmiy ro‘yxatdan o‘tkazish

Har bir startap yoki yangi biznes uchun o‘z mahsuloti va xizmatlarini raqobatchilardan ajratib turadigan noyob nom, ya’ni brend – bu uning yuragidir. Ammo brend nomi shunchaki chiroyli so‘zlar to‘plami emas, balki sizning kompaniyangiz qiymati, obro‘si va iste’molchilar ishonchining asosi hisoblanadi. Agar siz o‘z brendingizni himoyalamasangiz, unga bo‘lgan huquqlarni yo‘qotishingiz yoki raqobatchilar tomonidan suiiste’mol qilinishi xavfi […]

0
0
12

Цифровая трансформация правовой сферы: вызовы и перспективы

Цифровая трансформация охватывает все сферы жизни, включая правовую сферу, где технологии меняют подходы к правоприменению, судебным процессам, доступу к юридической информации и многим другим аспектам. В данной статье мы рассмотрим вызовы и перспективы цифровой трансформации в правовой сфере. ОГЛАВЛЕНИЕ Цифровизация правоприменения Цифровая трансформация правоприменения охватывает широкий спектр деятельности, начиная от электронной подачи документов и заканчивая […]

0
0
66

Patent olish uchun hujjatlar ro‘yxati

Oʻzbekistonda innovatsiyalar va texnologiyalar jadal rivojlanayotgan bir davrda, sizning noyob gʻoyalaringizni himoya qilish har qachongidan ham muhimroq. Siz ixtirochi boʻlasizmi, yoki IT loyihalar ustida ishlaydigan dasturchi boʻlasizmi, oʻz mehnatingiz natijasini qonuniy himoya ostiga olish – muvaffaqiyat garovidir. Koʻpincha, yangi gʻoya ustida ishlash qiziqarli boʻlsa-da, uni patentlash jarayoni murakkabdek tuyulishi mumkin. Aslida, bu jarayon tushunarli va […]

0
0
1

Tuhmatga qarshi javobgarlikka tortish: O’zbekiston fuqarolari uchun qo’llanma

Tuhmat — bu noto’g’ri va tuhmat qiluvchi ma’lumotlarning tarqatilishi bo’lib, bu ko’pincha biror kishining sha’ni, qadr-qimmati yoki ishbilarmonlik obro’siga zarar yetkazadi. O’zbekistonda tuhmat, qonunlarga ko’ra, huquqbuzarlik hisoblanadi va javobgarlikka tortilishga sabab bo’lishi mumkin. Ushbu maqolada biz tuhmatga qarshi qanday harakat qilishni, qanday huquqlarni himoya qilishni va aybdorni qanday javobgarlikka tortishni ko’rib chiqamiz. Tuhmat nima? Tuhmat […]

1
1
131

Yer resurslaridan noqonuniy foydalanish

O’zbekiston zamini – bu bizning eng qimmatli boyligimiz, har bir fermer va agrofirma egasi uchun daromad manbai, farovonlik garovi. Biroq, bu bebaho resursdan noto’g’ri foydalanish yoki tegishli ruxsatsiz egalik qilish jiddiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Bugungi kunda yer resurslaridan noqonuniy foydalanish nafaqat shaxsiy biznesga, balki butun mamlakat iqtisodiyotiga ham salbiy ta’sir ko’rsatayotgan, og’ir huquqiy oqibatlarga […]

0
0
4

Sanoat chiqindilari bo‘yicha ekologik da’vo

O‘zbekistonda yirik ishlab chiqarish korxonalari uchun atrof-muhitni muhofaza qilish masalasi bugungi kunda har qachongidan ham dolzarb. Jamiyatning ekologik ongining oshishi, qonunchilikning kuchayishi va xalqaro standartlarga intilish fonida, korxonalarning sanoat chiqindilarini boshqarishdagi mas’uliyati keskin ortmoqda. Shu sababli, «Sanoat chiqindilari bo‘yicha ekologik da’vo» mavzusi har bir mas’uliyatli korxona rahbari uchun chuqur o‘rganilishi lozim bo‘lgan fundamental masaladir. Ushbu […]

0
0
5

Sug‘urta shartnomasining xavfli bandlari

Hayotimizda kutilmagan vaziyatlar har doim uchrab turadi. Ayniqsa, avtoegalar va uy egalari uchun kutilmagan hodisalar jiddiy moliyaviy yuk bo‘lishi mumkin. Ana shunday paytda sug‘urta — xotirjamlik va moliyaviy himoya kafolati bo‘lib tuyuladi. Ammo, ko‘pincha biz shartnomani diqqat bilan o‘qimasdan, imzolaymiz va kelajakda kutilmagan «tuzoqlar»ga duch kelamiz. Sug‘urta shartnomalaridagi xavfli bandlar sizning huquqlaringizni cheklab, kutilmagan yo‘qotishlarga […]

0
0
3
Barcha maqolalarga