Daraxt kesish yoki chiqindi tashlash: yangi qattiq jarima

Hovlingizdagi «xavfli» daraxtni ruxsatsiz kesib tashladingizmi yoki chiqindini noto‘g‘ri joyga tashladingizmi? 2026-yil may oyida kuchga kirgan yangi qonun bunday harakatlar uchun jarimani bir necha barobar oshirdi — va bu safar u endi faqat biznesga emas, oddiy fuqarolarga ham qattiq tegadi. Bu — ko‘p odamlar hali ham bilmaydigan, lekin bilishi shart bo‘lgan o‘zgarish.

• Qonun sanasi
  04.05.2026
• Asosiy qonun
  ЎРҚ-1143-son
• Oddiy daraxt uchun jarima
  Zarar × 5
• Qimmatli tur uchun
  Zarar × 10

2026-yilda nima o‘zgardi

2026-yil 4-mayda kuchga kirgan ЎРҚ-1143-son Qonun ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlikni sezilarli darajada kuchaytirdi. Eng katta o‘zgarish — noqonuniy daraxt kesish uchun jarima endi yetkazilgan zarar summasining 5 baravariga (jismoniy shaxslar uchun), qimmatli yoki noyob turdagi daraxtlar uchun esa 10 baravariga teng belgilandi. Yuridik shaxslar uchun stavkalar boshqacha, lekin ular ham sezilarli darajada oshirildi.

Bu o‘zgarish tasodifiy emas — u so‘nggi yillarda shaharlarda ko‘kalamzorlashtirilgan hududlarning qisqarishi, ayniqsa qurilish loyihalari doirasida noqonuniy daraxt kesishning ko‘payishi bilan bog‘liq muammoga javob sifatida qabul qilingan. Qonun chiqaruvchining maqsadi — moliyaviy jazoni shunchalik og‘ir qilishki, u daraxt kesishni «arzon» qaror sifatida ko‘rish imkoniyatini yo‘qqa chiqarsin. Avvalgi, past stavkalar sharoitida ba’zi tomonlar jarimani oddiy «xarajat» sifatida qabul qilib, baribir noqonuniy kesish bilan davom etar edi — yangi, 5–10 baravar stavka bu hisob-kitobni tubdan o‘zgartiradi.

Bundan tashqari, qonun yangi huquqbuzarlik turini ham kiritdi — chiqindilarni ruxsatsiz joylarda yoqish (yoqilg‘i sifatida foydalanish) endi alohida maʼmuriy javobgarlikka tortiladigan harakat sifatida belgilandi. Bu o‘zgarish, xususan, qishda uy sharoitida turli chiqindilarni «isinish uchun» yoqadigan fuqarolarga bevosita tegishli.

Qanday hollarda jarima solinadi

Yangi qonun bilan kuchga kirgan stavkalar bir necha aniq huquqbuzarlik turiga taalluqli. Quyidagi jadval eng ko‘p uchraydigan holatlarni va ularning oqibatini ko‘rsatadi:

Muhim nuqta: bu qoidalar nafaqat o‘rmon yoki himoyalanadigan hududlarga, balki oddiy fuqaroning o‘z hovlisi yoki shaxsiy uchastkasidagi daraxtlarga ham tegishli bo‘lishi mumkin, agar bu daraxt ma’lum mezonlarga (yosh, tur, joylashuv) javob bersa va uni kesish uchun tegishli organdan ruxsat olinmagan bo‘lsa. Shu sababli, «bu faqat o‘rmonga tegishli» degan taxmin bilan harakat qilish — xavfli strategiya.

Daraxt kesish — qachon ruxsat kerak

Ko‘p fuqarolar «bu mening hovlim, mening daraxtim, xohlagan vaqtimda kesaman» deb o‘ylaydi. Amalda bu har doim ham to‘g‘ri emas. Agar daraxt shahar yoki qishloq ko‘kalamzorlashtirish rejasiga kiritilgan, ma’lum yoshdan katta yoki noyob tur bo‘lsa, uni kesish uchun mahalliy hokimlik yoki ekologiya organidan ruxsat olish talab qilinishi mumkin — hatto u sizning shaxsiy hovlingizda o‘ssa ham. Bu qoidaning mantig‘i — daraxtlar shaxsiy mulk bo‘lishidan qat’i nazar, ular umumiy ekologik muhitning bir qismi hisoblanadi, va ularni yo‘qotish jamiyat manfaatiga taʼsir qiladi.

Amaliy jihatdan, bu chegara qayerda o‘tishini oldindan bilish har doim ham oson emas. Ba’zi hududlarda mahalliy hokimlik daraxtlarning ro‘yxatini yuritadi, ba’zilarida esa umumiy qoida — ma’lum diametrdan (masalan, tanasining ko‘ndalang kesimi belgilangan santimetrdan katta) oshgan har qanday daraxt ruxsat talab qiladi. Shu sababli, agar sizda hovlida katta, eski daraxt bo‘lsa va uni kesishni rejalashtirsangiz, avval mahalliy ekologiya bo‘limi yoki hokimlikning ko‘kalamzorlashtirish xizmatiga murojaat qilib, aniq javob olish — eng oqilona birinchi qadam.

Ba’zi hollarda ruxsat o‘rniga faqat xabar berish (bildirishnoma) tartibi talab qilinishi mumkin — bu, ruxsatga qaraganda, soddaroq protsedura. Ammo qaysi tartib qo‘llanilishini — ruxsat yoki xabar berish — mustaqil hal qilishdan ko‘ra, tegishli organga qo‘ng‘iroq qilib aniqlashtirish, keyinchalik noaniqlikdan kelib chiqadigan jarima xavfini butunlay yo‘qqa chiqaradi.

Xavfli, qurigan yoki qulash xavfi bo‘lgan daraxtlar uchun, odatda, soddalashtirilgan yoki favqulodda tartib nazarda tutiladi — bunday holatlarda, xavfsizlik nuqtai nazaridan, tezkor choralar ko‘rish imkoni bo‘lishi mumkin. Ammo «xavfli» ekanini mustaqil hal qilishdan ko‘ra, tegishli organga murojaat qilib, rasmiy baholash olish — keyinchalik jarimadan himoyalanishning eng ishonchli yo‘li.

Ko‘pchilik noto‘g‘ri tushunadigan joy

Eng keng tarqalgan noto‘g‘ri tushuncha — «bu daraxt mening hovlimda o‘sadi, demak, u mening shaxsiy mulkim va uni istagan vaqtda kesishga huquqim bor» degan fikr. Yuqorida aytilganidek, bu — chegaralangan huquq. Ko‘kalamzorlashtirish rejasiga kiritilgan yoki ma’lum mezonlarga javob beradigan daraxtlar uchun, hatto shaxsiy hovlida bo‘lsa ham, ruxsat talab qilinishi mumkin.

Ikkinchi noto‘g‘ri tushuncha — «jarima faqat katta korxonalarga, o‘rmon kesuvchilarga tegishli, oddiy odamga tegmaydi» degan fikr. 2026-yilgi qonun aynan shu tasavvurni o‘zgartirdi — endi jismoniy shaxslar uchun ham aniq, sezilarli koeffitsientlar (5 va 10 baravar) belgilangan, va bu stavkalar amaliyotda qo‘llanilishi kutilmoqda.

Uchinchi noto‘g‘ri tushuncha — «qishda sovuq bo‘lgani uchun uyda plastik yoki boshqa chiqindini yoqish — mayda-chuyda narsa, hech kim buni bilmaydi» degan fikr. Yangi qonun aynan shu harakatni alohida, maxsus jarima predmeti sifatida belgiladi — bu, qisman, havo ifloslanishi va sog‘liqqa zarar bilan bog‘liq muammoni kamaytirishga qaratilgan chora.

To‘rtinchi, kamroq maʼlum noto‘g‘ri tushuncha — «agar daraxtni men emas, mening qo‘shnim yoki ijarachim kesgan bo‘lsa, javobgarlik faqat unga tegishli, menga aloqasi yo‘q» degan fikr. Bu — vaziyatga qarab farq qiladi. Agar mulk egasi kesish haqida bilgan va unga qarshi harakat qilmagan bo‘lsa, u ham ma’lum darajada javobgar bo‘lishi mumkin, ayniqsa daraxt uning hovlisida, uning nazorati ostidagi hududda joylashgan bo‘lsa. Shu sababli, agar hovlingizda ijarachi yoki boshqa shaxs yashasa, undan ekologik qoidalarga rioya qilishni oldindan talab qilish — shaxsiy javobgarlik xavfini kamaytiradi.

Jarima solinganda huquqlaringiz

Ekologik nazorat organi jarima solganda, siz — har qanday maʼmuriy javobgarlik holatida bo‘lgani kabi — bir qator huquqlarga egasiz: jarimaning aniq asosi va hisob-kitobini bilish; o‘z pozitsiyangizni tushuntirish va dalil taqdim etish; agar jarima asossiz yoki noto‘g‘ri hisoblangan deb hisoblasangiz, yuqori organga yoki sudga shikoyat qilish. Ayniqsa muhimi — zarar summasi qanday hisoblangani (qaysi metodika, qaysi baholash asosida) ni bilish, chunki aynan shu summa jarima miqdorining (5 yoki 10 baravar) asosi hisoblanadi.

Zarar hisob-kitobi — bu, texnik nuqtai nazardan, murakkab jarayon: u daraxtning yoshi, turi, o‘lchami, joylashuvi va boshqa ko‘plab omillarni hisobga oladi. Amaliyotda bu hisob-kitobda xatolik ehtimoli, boshqa har qanday texnik baholash kabi, mavjud. Shu sababli, agar summa g‘ayrioddiy yuqori ko‘rinsa, mustaqil (ekologik nazorat organiga aloqador bo‘lmagan) mutaxassisdan qayta baholash so‘rash — asossiz yuqori jarimaga qarshi kurashishning amaliy vositasi.

Jarimaga shikoyat qilish tartibi

Agar jarima summasi yoki asosi shubhali ko‘rinsa, quyidagi ketma-ketlik bo‘yicha harakat qilish tavsiya etiladi. Har bir bosqichda hujjatlashtirish va aniqlik — muvaffaqiyatning kaliti.

1. Jarima haqidagi hujjatni diqqat bilan o‘qing. Qaysi modda, qaysi asosga tayanilganini, zarar qanday hisoblanganini aniqlang.
2. Agar ruxsat olingan bo‘lsa — uni taqdim eting. Ba’zan jarima, ruxsatnoma hujjati inspektorga taqdim etilmagani sababli solinadi, garchi u haqiqatda mavjud bo‘lsa ham.
3. Zarar hisob-kitobini tekshiring. Agar u noto‘g‘ri metodika yoki noto‘g‘ri baholash asosida qilingan bo‘lsa, bu — shikoyat uchun asos.
4. Yozma shikoyat tayyorlang va tegishli organga yoki sudga topshiring. Barcha dalillar va hujjatlarni ilova qiling.

Ko‘p uchraydigan xatolar

Birinchi xato — daraxt kesishdan oldin hech qanday organga murojaat qilmasdan, «bu mening hovlim» degan tushuncha bilan harakat qilish. Ikkinchi xato — jarima kelgach, uni «baribir bahslashib bo‘lmaydi» deb, tekshirmasdan to‘lash: amaliyotda hisob-kitob xatolari uchramaydi, deb bo‘lmaydi. Uchinchi xato — chiqindi yoqish yoki tashlashning «kichik», ahamiyatsiz harakat ekanini o‘ylab, buning yangi qonun bo‘yicha alohida javobgarlikka olib kelishi mumkinligini bilmaslik.

To‘rtinchi xato — daraxtni «xavfli» deb hisoblab, ruxsatsiz kesib tashlash, keyin bu xavfni isbotlovchi hech qanday hujjat yoki dalil qoldirmaslik. Agar daraxt haqiqatan ham xavfli bo‘lgan bo‘lsa-yu, buni tasdiqlovchi fotosurat, guvohlar ko‘rsatmasi yoki mutaxassis xulosasi bo‘lmasa, sud yoki yuqori organ oldida bu holatni isbotlash deyarli imkonsiz bo‘lib qoladi. Beshinchi xato — ko‘p daraxt kesish talab qilinadigan katta loyihada (masalan, hovlida yangi qurilish), barcha daraxtlarni bir vaqtning o‘zida, ruxsatlarni oldindan olmasdan kesib tashlash: bunday holatda jarima har bir daraxt uchun alohida hisoblanishi mumkin, va umumiy summa juda katta bo‘lib chiqishi mumkin.

Ruxsatnoma qanday olinadi

Agar daraxt kesish uchun ruxsat kerak bo‘lsa, jarayon odatda quyidagicha ko‘rinadi: mahalliy hokimlik yoki ekologiya bo‘limiga ariza beriladi, unda daraxtning joylashuvi, turi va kesish sababi ko‘rsatiladi. Mas’ul mutaxassis joyga chiqib, daraxtni baholaydi va kesishga ruxsat berish yoki rad etish to‘g‘risida qaror qabul qiladi. Agar ruxsat berilsa, odatda, o‘rniga yangi ko‘chat ekish shartlari ham nazarda tutilishi mumkin — bu, ko‘kalamzorlashtirish balansini saqlash uchun umumiy amaliyot.

Bu jarayon bir necha kundan bir necha haftagacha davom etishi mumkin, shuning uchun agar daraxt shoshilinch, xavfli holatda bo‘lmasa, kesishni oldindan rejalashtirib, ruxsat jarayonini boshlash — eng oqilona yondashuv. Shoshilinch, xavfli holatlarda esa, yuqorida aytilganidek, tezkor chora ko‘rish va keyin buni tasdiqlovchi dalillarni taqdim etish mumkin.

Ariza berish, odatda, oddiy va bepul jarayon — asosiy «xarajat» faqat vaqt. Ko‘p fuqarolar bu bosqichni «ortiqcha byurokratiya» deb qabul qilib, uni butunlay o‘tkazib yuborishga harakat qiladi, holbuki keyinchalik jarima to‘lash, ariza berish uchun sarflanadigan vaqt va kuchdan ancha ko‘proq resurs talab qiladi. Shu nuqtai nazardan, ruxsat olish — bu shunchaki qonunga rioya qilish emas, balki oqilona moliyaviy qaror hamdir.

Ko‘p beriladigan savollar

Amaliyotdan tipik holat

Fuqaro o‘z hovlisidagi katta, eski yong‘oq daraxtini «xavfli, shoxlari sinib tushishi mumkin» deb hisoblab, hech kimga xabar bermasdan kesib tashlaydi. Bir necha kundan so‘ng ekologiya nazorati organi bu haqda bilib, tekshiruv o‘tkazadi va yetkazilgan zararning besh baravari miqdorida jarima soladi. Fuqaro, jarima haqida bilgach, daraxtning haqiqatan ham xavfli bo‘lganini ko‘rsatuvchi hech qanday rasmiy hujjat yoki fotosurat yig‘maganini anglaydi. Yuristga murojaat qilib, u hovlisida saqlanib qolgan tanani (kesilgan qismlarni) mutaxassisga ko‘rsatadi — mutaxassis yong‘oqning haqiqatan ham chirigan, qulash xavfi bo‘lganini tasdiqlaydi. Bu xulosa bilan shikoyat qilib, fuqaro jarimani sezilarli kamaytirishga muvaffaq bo‘ladi, garchi to‘liq bekor qildira olmasa ham — chunki u baribir oldindan ruxsat so‘ramagan edi.

Bu holatning eng muhim sabog‘i — «xavfli» degan sub’ektiv baho va uni tasdiqlovchi obyektiv dalil o‘rtasidagi farq. Fuqaro haq bo‘lishi mumkin — daraxt haqiqatan ham xavfli bo‘lgan bo‘lishi mumkin — lekin huquqiy nizoda «men shunday deb o‘yladim» yetarli emas, kerak bo‘lgani — tasdiqlangan fakt. Agar u kesishdan oldin, hatto shoshilinch holatda ham, bir necha daqiqa vaqt ajratib fotosurat olgan yoki qo‘shnisidan guvoh sifatida ko‘rsatma berishni so‘ragan bo‘lsa, jarima butunlay bekor qilinishi ehtimoli ancha yuqori bo‘lardi.

Xulosa o‘rniga

2026-yilgi qonun o‘zgarishi shuni ko‘rsatadiki, ekologik javobgarlik endi faqat yirik korxonalar muammosi emas — u har bir oddiy fuqaroga ham tegishli bo‘lishi mumkin. Bu, aslida, mantiqiy: har bir ruxsatsiz kesilgan daraxt yoki noto‘g‘ri utilizatsiya qilingan chiqindi, kim tomonidan sodir etilishidan qat’i nazar, umumiy ekologik muhitga bir xil zarar yetkazadi. Fuqaro uchun eng oqilona strategiya — «bu mening mulkim» degan tor tushunchadan «bu — umumiy muhitning bir qismi» degan kengroq tushunchaga o‘tish, va shubhali holatlarda, harakat qilishdan oldin, tegishli organga murojaat qilish.

Bundan tashqari, jarima miqdorining sezilarli oshirilishi shuni anglatadiki, hatto kichik, birinchi qarashda arzimas ko‘rinadigan huquqbuzarlik ham endi moliyaviy jihatdan og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bu — qo‘rqitish uchun emas, balki amaliy ehtiyotkorlik uchun eslatma: agar avvallari «birinchi marta, kichik jarima bilan qutulaman» degan hisob-kitob mavjud bo‘lgan bo‘lsa, yangi stavkalar bu hisob-kitobni endi amal qilmaydigan qiladi. Har qanday shubhali holatda, harakat qilishdan oldin bir necha daqiqa vaqt ajratib tegishli organga murojaat qilish — endi, avvalgidan ko‘ra, ancha arzonroq strategiya.

Ushbu maqola umumiy maʼlumot beradi va yuridik konsultatsiya o‘rnini bosmaydi. Har bir holat mahalliy qoidalar, daraxt turi va aniq faktlarga bog‘liq bo‘lgani uchun, aniq vaziyatingizni ekologik huquq bo‘yicha yurist bilan alohida muhokama qilish tavsiya etiladi.